23 października 1956: gdzie zaczęła się rewolucja, godzina po godzinie

23 października Węgrzy wspominają dzień z 1956 roku, w którym studencki marsz zamienił się w rewolucję. Większość tego, co się wtedy wydarzyło, nadal możesz przejść własnymi nogami. Oto ten dzień opowiedziany miejscami — od uniwersyteckiej auli po przewrócony pomnik.
Dzień wcześniej: aula w Budzie

Po południu 22 października około 2000 studentów wypełniło główną aulę Uniwersytetu Technicznego (BME) — budynku na budzińskim brzegu, zaprojektowanego przez Alajosa Hauszmanna i ukończonego w 1906 roku. Zebranie zwołała oficjalna komunistyczna organizacja młodzieżowa, ale wymknęło się jej spod kontroli. Postulaty przeszły od spraw studenckich do polityki państwowej i zakończyły się listą 16 punktów. Tego wieczoru i w nocy rozeszły się w ulotkach.
Późny ranek do 15:00: marsz zakazany, potem dozwolony
Do południa 23 października zebrało się około 10 000–15 000 studentów. Tuż przed 13:00 zakazano marszu; o 14:30 zakaz zniesiono. Studenci wyruszyli sprzed uczelni górnym nabrzeżem w stronę Bem tér, a drugi marsz ruszył od pomnika Petőfiego w Peszcie.
Po południu: Bem tér, polski generał dla polskiego przykładu

Dlaczego pomnik Józefa Bema? Był polskim generałem, który w latach 1848–49 walczył o Węgry, a w tamtym tygodniu Węgrzy patrzyli na Polskę. 19 października Chruszczow poleciał do Warszawy, ale musiał pogodzić się z tym, że reformator Gomułka został przywódcą partii. „Pójdźmy za polskim przykładem” — to była myśl dnia, a tłum skandował „Lengyel–magyar egyet akar” (Polacy i Węgrzy chcą tego samego). Do studentów dołączyli robotnicy. Przemówień prawie nie było słychać; ludzie śpiewali hymn narodowy; nie padł ani jeden strzał. Pomnik stoi około 200 metrów od budzińskiego końca Mostu Małgorzaty, a kiedy wszystko się skończyło, jak ujął to jeden ze świadków, nikt nie chciał wracać do domu.
Wieczorem: Kossuth tér

Z Bem tér wielu ludzi przeszło przez Most Małgorzaty na plac przed Parlamentem. Najczęściej cytowane szacunki mówią o 200 tysiącach osób (inne podają od 100 do 250 tysięcy), a czekali około czterech godzin. Przywódca partii Ernő Gerő wygłosił w radiu krótkie, twarde przemówienie, które tylko rozwścieczyło ludzi. Później do tłumu przemówił Imre Nagy, komunista-reformator, którego się domagali. Gdy zaczął od słów „Towarzysze!”, został wygwizdany.
Wieczór: Radio przy Bródy Sándor utca

Inny tłum, w około trzech czwartych złożony ze studentów, ruszył pod siedzibę radia za Muzeum Narodowym, żeby w eterze przeczytano 16 postulatów. Około 21:00 użyto gazu łzawiącego i zaczęła się strzelanina, a pierwsi cywile zostali ranni między 21:15 a 21:30. Kto strzelił pierwszy, do dziś pozostaje sporne. Było to pierwsze poważne starcie zbrojne w Budapeszcie. Tablica na budynku upamiętnia pierwszego, który tam zginął, osiemnastolatka.
21:30: Stalin upada


Przy Parku Miejskim (Városliget) od 1951 roku stał ośmiometrowy brązowy Stalin na równie wysokim kamiennym cokole. Robotnicy z fabryki ciągników przyprowadzili trzy ciągniki; stalowe liny pękły; ktoś przyniósł palniki do cięcia. Świadkowie wspominają wesoły tłum i milicjantów, którym kazano nie interweniować. O wpół do dziesiątej cięcie było skończone, a ciężarówka ściągnęła pomnik na ziemię. Zawleczono go na Blaha Lujza tér i pocięto na pamiątki. Na cokole zostały tylko buty i przez jakiś czas miejsce to nazywano „Placem Butów”. Sam pomnik dawno zniknął. W jego miejscu, na skraju Parku Miejskiego przy Dózsa György út, stoi Pomnik 1956, odsłonięty na 50. rocznicę w 2006 roku: klin zardzewiałych stalowych kolumn, które zbiegają się w jeden wypolerowany stalowy czubek, tłum stający się jednością. Po drugiej stronie ulicy stoi nowy budynek Muzeum Etnograficznego, otwarty w 2022 roku.
Dni po: od nadziei do klęski

W nocy włamano się do koszar Kilián przy Üllői út, żeby zdobyć broń, a uliczki wokół kina Corvin po drugiej stronie stały się najsilniejszą bazą uzbrojonych powstańców: 25 października było ich 40–50, kilka dni później około 1000. 25 października strzały oddane w tłum na Kossuth tér zabiły, według najnowszych badań, od 60 do 100 osób. Przez kilka dni wyglądało na to, że rewolucja zwyciężyła. 28 października nastąpiło zawieszenie broni, wojska radzieckie wycofały się z Budapesztu, a 1 listopada Imre Nagy ogłosił, że Węgry wystąpią z Układu Warszawskiego i staną się państwem neutralnym. O świcie 4 listopada radzieckie czołgi wróciły do miasta w dużych siłach. Walki trwały jeszcze przez kilka dni w Peszcie, przy Corvin köz, w koszarach Kilián i na Széna tér, ale do połowy listopada zbrojny opór dobiegł końca. Rady robotnicze trzymały się dłużej, prowadząc strajki, a 4 grudnia tysiące kobiet przeszło w milczeniu z kwiatami na Plac Bohaterów.
Szok: represje i emigracja

Po klęsce przyszła ucieczka. W tygodniach po 4 listopada Węgry opuściło około 200 000 osób, większość przez granicę z Austrią, w tym wielu młodych ludzi, którzy walczyli. Ci, którzy zostali, musieli stawić czoła represjom. Imre Nagy opuścił ambasadę jugosłowiańską, gdzie znalazł schronienie, po otrzymaniu obietnicy bezpiecznego przejścia; został natychmiast aresztowany i wywieziony do Rumunii. W czerwcu 1958 roku sądzono go w tajnym procesie w Budapeszcie i powieszono 16 czerwca, razem z Pálem Maléterem i dziennikarzem Miklósem Gimesem. Dziesiątki tysięcy ludzi trafiły do więzień lub obozów internowania, a ponad 200 osób stracono za udział w wydarzeniach 1956 roku; książka, na której opiera się nasz spacer, przywołuje badanie obejmujące 232 z nich. Ich ciała pochowano w bezimiennych grobach, często pod fałszywymi nazwiskami, w kwaterze 301 cmentarza Rákoskeresztúr. Rodzinom nie powiedziano, gdzie. Szczątki Nagya złożono tam w 1961 roku, twarzą do dołu.
Lata Kádára: ciche porozumienie
Człowiek, którego Moskwa osadziła u władzy 4 listopada, przywódca partii Kádár, rządził Węgrami przez następne 32 lata. Pierwsze lata były ciężkie, a jego reżim chciał pokazać, że ma wszystko pod kontrolą: 1 maja 1957 roku zorganizował ogromny wiec na tym samym placu Bohaterów. W 1963 roku powszechna amnestia wypuściła większość więźniów z 1956 roku i powoli zaczęło się kształtować inne porozumienie. Węgrzy dostawali nieco więcej niż ich sąsiedzi w bloku wschodnim: więcej żywności i towarów konsumpcyjnych, małe prywatne firmy i co kilka lat wyjazd na Zachód. Ludzie zaczęli nazywać to „gulaszowym komunizmem”. Ceną było milczenie. Oficjalnie rok 1956 był „kontrrewolucją”: nie wolno go było upamiętniać, a jego ofiar nie wolno było odwiedzać.
1989: ponowny pochówek

Pod koniec lat 80. gospodarka była zadłużona, a system zmęczony. Kádár został odsunięty od funkcji przywódcy partii w 1988 roku, a na początku 1989 roku komunista-reformator Imre Pozsgay publicznie nazwał rok 1956 „powstaniem ludowym” zamiast kontrrewolucji. To słowo przełamało trwające 33 lata tabu. 16 czerwca 1989 roku, w 31. rocznicę egzekucji, Imre Nagy i jego współtowarzysze męczeńskiej śmierci otrzymali publiczny pogrzeb na placu Bohaterów, z sześcioma trumnami na schodach Műcsarnok: pięć dla straconych przywódców i szósta, pusta, dla wszystkich nieznanych zmarłych roku 1956. Węgierska telewizja transmitowała całą uroczystość na żywo. W najbardziej zapamiętanym przemówieniu młody Viktor Orbán, mówiąc w imieniu nowych ruchów młodzieżowych, zażądał wycofania wojsk sowieckich z Węgier. Zmarłych pochowano następnie ponownie w kwaterze 301, oznaczonej dziś rzeźbionymi drewnianymi słupami nagrobnymi. Kádár zmarł 6 lipca 1989 roku, tego samego dnia, w którym Sąd Najwyższy unieważnił wyrok Nagyego. 23 października 1989 roku z balkonu Parlamentu ogłoszono Republikę Węgierską; wiosną 1990 roku odbyły się wolne wybory, a ostatni żołnierz sowiecki opuścił kraj w czerwcu 1991 roku. Dziś 23 października jest świętem narodowym.
Przejdź tę trasę
Nasz spacer śladami 1956 roku prowadzi przez te miejsca w ciągu jednego dnia. Zaczyna się po stronie budańskiej na Széna tér, potem prowadzi na plac Bema (Bem tér) i do dawnego więzienia wojskowego przy ulicy Fő utca, a następnie przez Dunaj na Kossuth tér, Szabadság tér, do Radia, dawnego Köztársaság tér, na Corvin köz i do koszar Kilián. Kończy się przy Uniwersytecie Technicznym, tam, gdzie wszystko się zaczęło. Każdy przystanek ma swoją historię, z podanymi źródłami. 23 października jest na Węgrzech świętem narodowym, więc przed wyjściem sprawdź godziny otwarcia.