Zamek Królewski w Budzie odbudowany: co przywrócił program Hauszmanna

Przejdź dziś przez Szent György tér, a część otaczających cię budynków okaże się młodsza od twojego telefonu. Inne są starsze od miasta Budapeszt. Oto jak je odróżnić — i architekt, którego plany je łączą.
Co można zobaczyć dziś ponownie
W ciągu ostatniej dekady Narodowy Program Hauszmanna odbudowuje utracone części zamku według oryginalnych planów. Zacznij od tego, co możesz zobaczyć; historia tego, dlaczego zostały utracone, następuje poniżej.
- Sala św. Stefana. Odbudowana i otwarta dla zwiedzających 20 sierpnia 2021 roku. Neoromańska sala, która zdobyła nagrodę na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 roku, jest wyłożona pirogranitem Zsolnay: poszukaj odtworzonego popiersia św. Stefana nad wielkim kominkiem Zsolnay oraz płytek ceramicznych skopiowanych z zachowanych fragmentów.
- Ujeżdżalnia i dziedziniec Csikós. Jej kamień węgielny wmurowano w maju 2016 roku, a dla zwiedzających otwarto ją we wrześniu 2021 roku, z wyprzedzeniem harmonogramu.

- Główny Odwach. Odbudowany na Szent György tér; dziś mieszczą się w nim kawiarnia, restauracja i przestrzeń wystawiennicza.


- Dowództwo Honvédów. Od jesieni 2021 roku jest odbudowywane do pierwotnej wysokości i formy. Kopułę ukończono w marcu 2025 roku: ma 15 metrów wysokości i 9 metrów szerokości, a jej czubek znajduje się ponad 50 metrów nad Dísz tér. W grudniu 2025 roku fasada była prawie gotowa, z kamiennymi elementami rzeźbionymi ważącymi do pięciu i pół tony. Ma w nim zostać umieszczony Instytut i Muzeum Historii Wojskowości, a budynek ma być otwarty dla zwiedzających. We wrześniu 2026 roku dźwig wciąż stał na miejscu i budynek jeszcze nie został otwarty.

- Turul. Brązowy ptak dłuta Gyuli Donátha stoi na rogu ogrodzenia przy Bramie Habsburskiej od 1905 roku, z mieczem w szponach, i spogląda na Dunaj. Ma pięć metrów wysokości i siedem metrów rozpiętości skrzydeł, a jego kamienny cokół zdobi herb historycznych Węgier. Został odnowiony w pracowni na tarasie Savoyai.
- Brama Habsburska. Kutą bramę i ozdobne ogrodzenie wykonano w pracowni Gyuli Jungfera według planów Hauszmanna. Zniszczenia wojenne załatano w latach 70. i 80.; brama, ogrodzenie i schody przechodzą teraz pełną renowację.

Tablice informacyjne wzdłuż ogrodzeń pokazują każdy budynek przed wojną, w ruinie i w wersji planowanej. Są po węgiersku i po angielsku, są najlepszym przewodnikiem po całym programie i nie potrzebujesz biletu.
Siedem wieków na jednym wzgórzu
Pałac, który widzisz, jest ostatnim z wielu. Dwór królewski przeniósł się na Wzgórze Zamkowe między 1249 a 1255 rokiem, a w XIV wieku królowie z dynastii andegaweńskiej zbudowali pierwszy zamek królewski na pustym południowym krańcu wzgórza, z dala od miasta. Król Zygmunt (1387–1437) zapoczątkował pierwszy złoty wiek Budy swoim gotyckim pałacem; za Macieja Korwina (1458–1490) stała się ona europejskim ośrodkiem sztuki i nauki, ze słynną biblioteką Corviniana, salą tronową i brązowymi posągami Diany, Apolla i Herkulesa przed wejściem.
Potem przyszedł długi upadek. Po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku pałace zostały złupione, a posągi wywieziono Dunajem. Kiedy w 1686 roku odbito Budę po 145 latach rządów osmańskich, angielski podróżnik zastał pałac, „niegdyś jeden z najpiękniejszych budynków w Europie”, w całkowitej ruinie. W latach 1715–1724 powstał skromny pałac barokowy, a Maria Teresa rozbudowała go do rezydencji liczącej 203 pokoje. Podczas oblężenia w 1849 roku pocisk podpalił jego dach, a tłumy przyglądały się temu z brzegu Pesztu. To właśnie ten uszkodzony pałac barokowy zabrali się odbudowywać Miklós Ybl, a po nim Alajos Hauszmann.
Wyglądał zupełnie inaczej niż dzisiejszy pałac. Budynek Marii Teresy, „drugi pałac barokowy”, przypominał raczej duży dwór wiejski, a przez kilka lat (1777–1784) mieścił nawet uniwersytet, z wieżą obserwatorium tam, gdzie dziś stoi kopuła. Po kompromisie austro-węgierskim z 1867 roku Budapeszt chciał dorównać Wiedniowi, a wzgórze z twierdzy zamieniono w wizytówkę miasta: kolejka linowo-terenowa ruszyła w 1870 roku, a Várkert Bazár Ybla na zboczu pod pałacem ukończono w 1883 roku.


Człowiek za tym nazwiskiem
Alajos Hauszmann (1847–1926) był jednym z czołowych architektów epoki monarchii austro-węgierskiej. W 1891 roku, po śmierci Miklósa Ybla, przejął projekt i budowę Pałacu Królewskiego w Budzie. W ciągu następnych 13 lat zamienił Dzielnicę Zamkową w prawdziwe centrum miasta: dodał nowe skrzydło od północy, kopułę pośrodku, a wokół nich pierścień biur, wartowni, stajni i ogrodów. Przez ponad cztery dekady wykładał też na uniwersytecie technicznym w Budzie, a za prace nad pałacem otrzymał Grand Prix na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 roku.
Ybl rozpoczął budowę nowego pałacu w 1890 roku, ale zdążył ukończyć tylko skrzydło zwrócone ku Krisztinavárosowi (dziś mieści się w nim Biblioteka Narodowa im. Széchényiego); zmarł w styczniu 1891 roku. Hauszmann przejął budowę z nowym planem. Zachował barokowy trzon zwrócony ku Dunajowi (mury dzisiejszego Muzeum Historii Budapesztu to wciąż te osiemnastowieczne), dobudował nowe skrzydła od północy z głównym wejściem od strony Szent György tér i wypełnił je salami reprezentacyjnymi ustawionymi w szereg o długości około 200 metrów. Wokół pałacu wzniósł Główną Wartownię, Ujeżdżalnię i Schody Stöckla.
Gdy prace zakończono, około 1904–05 roku, fasada pałacu od strony Dunaju miała 304 metry długości, a szereg sal reprezentacyjnych dorównywał, jak pisze jeden z historyków zamku, jedynie Wersalowi.
Budowlany boom dotarł też do spokojniejszej, północnej części wzgórza. Na placu Szentháromság tér, obok Kościoła Macieja, Ministerstwo Finansów projektu Sándora Fellnera zajęło do 1904 roku cały kwartał. Dalej na północ ogromne Archiwum Państwowe Samu Pecza ukończono dopiero w 1923 roku, już po śmierci architekta; ówczesna prasa żartowała z jego komina przebranego za wieżę: cóż to za wieża, która dymi?
Co zostało utracone
Oblężenie Budapesztu w latach 1944–45 zostawiło z pałacu wypalony szkielet. To, co nastąpiło potem, było dla wielu budynków gorsze niż sama wojna. Pałac odbudowano w uproszczonej formie, z nową, znacznie wyższą kopułą ukończoną w 1963 roku, a znacznej części dekoracji Hauszmanna nie przywrócono. W jego otoczeniu budynki, które dało się naprawić, zamiast tego rozebrano:

- Ujeżdżalnia i Główny Odwach przy Szent György tér przetrwały oblężenie, ale zostały rozebrane.
- Siedziba Czerwonego Krzyża na rogu Dísz tér, zbudowana w 1902 roku według projektów biura Hauszmanna, została uszkodzona w czasie wojny i rozebrana w 1946 roku, choć, jak ujmuje to tablica informacyjna, dało się ją uratować.
- Pałac arcyksięcia Józefa, późnobarokowy dom rozbudowany na początku XX wieku do rangi pałacu arcyksiążęcego, został w 1944 roku trafiony kilkoma pociskami, a w 1968 roku wysadzony w powietrze. W latach 80. na jego miejscu urządzono ogród ruin. Teraz jest odbudowywany na podstawie starych fotografii i planów: wiosną 2026 roku większość jego fasady od strony Szent György tér stała już na nowo, a wnętrza były jeszcze w trakcie prac.
- Siedziba Honvédów przy Dísz tér, zbudowana w latach 1895–1897 według planów Móra Kalliny na miejscu dawnych koszar i kościoła luterańskiego, po wojnie została ścięta do wysokości pierwszego piętra i przez dziesięciolecia stała jako pomnik wojenny między Dísz tér a Szent György tér.
- Sala św. Stefana w południowym skrzydle pałacu, wizytówka węgierskiego rzemiosła artystycznego, została całkowicie zniszczona podczas drugiej wojny światowej.
Po oblężeniu: dlaczego nie odbudowano po prostu wszystkiego

Oblężenie w latach 1944–45 zmiotło prawie wszystko: z 789 budynków na Wzgórzu Zamkowym tylko cztery przetrwały bez uszkodzeń. Dlaczego więc nie odtworzono ich w dawnym kształcie? Historycy wskazują na kilka powodów naraz. Kraj leżał w ruinie i przez dziesięciolecia miał inne priorytety. Pałace miały wtedy zaledwie 50 czy 60 lat, czyli wiek, w którym budynki ceni się najmniej, a do tego były wypalonymi skorupami, nie pustymi domami. No i nowa władza nie chciała odbudowywać pomników królewskich, habsburskich i arystokratycznych Węgier.
Konserwatorzy sięgnęli więc ponad głowami Habsburgów aż do średniowiecza, co zresztą zaczęło się już w latach 30., gdy odbudowano Bramę Wiedeńską. Kilka z najbardziej znajomych sylwetek zamku, takich jak Wieża Buzdyganu, Brama Ferdynanda czy wielka południowa rondela, to w rzeczywistości rekonstrukcje z lat 50. i 60., a same zniszczenia odsłoniły średniowieczne skarby, takie jak Sala Gotycka i krypta kaplicy pałacowej.
Przez lata nikt nie mógł się zgodzić, co zrobić z ruiną. Od sierpnia 1945 architekt István Kotsis proponował odbudowę fasady od strony Dunaju z wieżą w stylu XVIII wieku zamiast kopuły Hauszmanna; pojawiały się też plany oczyszczenia wzgórza pod zabudowę mieszkaniową, strefę wypoczynkową, a nawet kasyno. Żaden nie doszedł do skutku. Po długiej walce pałac odbudowano z nową, znacznie wyższą kopułą, ukończoną w 1963 roku, a wykopaliska odsłoniły poniżej pozostałości średniowiecznego pałacu. Plan, by w pałacu zamieszkał komunistyczny przywódca Mátyás Rákosi, porzucono, a gmach stał się domem dla kultury: Muzeum Historii Budapesztu otwarto w 1967 roku, Galeria Narodowa wprowadziła się od 1974 roku (uroczyste otwarcie odbyło się 12 października 1975 roku), a Biblioteka Narodowa im. Széchényiego przeniosła się do skrzydła Krisztinaváros w 1985 roku.
Dlaczego dzieli opinie
Niewiele inwestycji budowlanych na Węgrzech dzieli ludzi tak jak ta, a warto znać ten spór, zanim wybierzesz się na spacer po wzgórzu.
Zwolennicy widzą w niej naprawę. Budynki te stały aż do oblężenia i późniejszych rozbiórek; plany i fotografie Hauszmanna się zachowały; a puste działki na wzgórzu znów wypełniają się kamieniarką, kowalstwem artystycznym i ceramiką Zsolnay wykonanymi przez dzisiejszych rzemieślników. Dla nich sedno polega na tym, żeby przywrócić to, co zabrały wojna i zaniedbanie.
Krytycy pytają, co właściwie jest tu odnawiane. Budynek wzniesiony w latach 20. XXI wieku według stuletnich planów jest, ich zdaniem, nowym budynkiem w historycznym przebraniu, a niektóre rekonstrukcje odtwarzają głównie fasady. W tym procesie znika powojenna warstwa zamku, która sama jest częścią jego historii, w tym piękne modernistyczne wnętrza, takie jak kopułowa hala schodowa Galerii Narodowej. Jest też problem praktyczny: gdy pałac stał się muzeum, jego sale reprezentacyjne i kaplicę poprzecinano nowymi stropami, a nową kopułę umieszczono w innym miejscu, więc w niektórych częściach dzisiejszy pałac w środku jest niemal innym budynkiem. Przywrócenie pałacu Hauszmanna wymagałoby znacznie więcej niż nowych fasad. UNESCO, które wpisało Dzielnicę Zamkową w Budzie na Listę Światowego Dziedzictwa, kilkakrotnie poruszało tę kwestię. W 2025 roku Komitet Światowego Dziedzictwa nazwał skalę i tempo programu powodem do „poważnego niepokoju” i poprosił Węgry o ponowne rozważenie pełnej odbudowy dawno utraconych budynków na rzecz ponownego wykorzystania istniejących, pustych obiektów. W 2026 roku powtórzył swoje obawy i poprosił, by dowody i powody każdej rekonstrukcji zostały jasno wyjaśnione zwiedzającym, a pałac zachował funkcję kulturalną, a dzielnica swoich mieszkańców.
Na zamku widziano też podejście przeciwne. Po wojnie, tam gdzie starych domów nie dało się uratować, luki w zabudowie miasta mieszczan wypełniano nowoczesnymi budynkami, które trzymały się średniowiecznych i barokowych proporcji, czasem były mniejsze niż to, co stało tam wcześniej. A w latach 70. na miejscu dawnego kolegium jezuitów, tuż obok kościoła Macieja, wyrósł siedmiopiętrowy nowoczesny hotel, dzisiejszy Hilton. Wtedy, tak samo jak dziś, każde pokolenie spierało się o to, ile nowego może znieść stare wzgórze.
Kiedy więc stoisz przed Ujeżdżalnią, widzisz jedno i drugie naraz: staranną kopię czegoś, co zostało utracone, i pytanie o to, jak miasto powinno traktować swoją przeszłość. Przyjrzyj się dobrze nowemu kamieniowi i oceń sam.
Jak sprawy wyglądają w 2026 roku
Prace nie są ukończone, a ich tempo się zmieniło. W czerwcu 2026 roku rząd zarządził przegląd Narodowego Programu Hauszmanna oraz pozostałych projektów w Dzielnicy Zamkowej, obejmujący umowy, pozwolenia i to, do czego budynki będą służyć. We wrześniu wstrzymano prace przy skrzydle A pałacu, a odpowiedzialne ministerstwo poinformowało, że ogłosi nowy przetarg publiczny, aby je kontynuować. Na razie skupiono się tam na zabezpieczeniu budynku. Przegląd obejmuje także sposób wykorzystania ukończonych budynków, więc przed wizytą sprawdź godziny otwarcia.

Jeśli więc tej jesieni wybierzesz się na spacer po zamku, spodziewaj się ogrodzeń i rusztowań tuż obok świeżo złoconych bram. Ta mieszanka jest częścią tej historii.

Zobacz to na spacerze
Nasza wycieczka Zamek Budański i Dzielnica Królewska zatrzymuje się na Szent György tér, gdzie Ujeżdżalnia, Odwach Główny i tablice informacyjne masz tuż przed sobą, a po drodze na taras pałacu mija Turula i Bramę Habsburgów. Karty z opowieściami na każdym przystanku opisują dokładniej, co i gdzie stało.
Wybierz się na wycieczkę Zamek Budański i Dzielnica Królewska